وابستگی کشورها به نظام سلطه مانعی در مسیر تحقق تمدن اسلامی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری ـ تحلیلی طلیعه، دکتر محمدرضا دهشیری دانشیار علوم سیاسی دانشکده روابط بین الملل وزارت امور خارجه در مورد نحوه مواجهه تمدن نوین اسلامی با تمدن غرب گفت: با توجه به اینکه در روابط بین المللی در حال حاضر معناگرایی از اهمیت فزاینده ای برخوردار شده است و با توجه به بحران معنویت و اخلاق در غرب، به نظر می رسد مزیت نسبی تمدن اسلامی اتکا به معنویت و خداباوری است. مسلما تمدن نوین اسلامی با اتکا بر اعتدال و عقلانیت می تواند گفتمان مورد قبول جامعه جهانی را عرضه نماید. بنابراین تلاش هایی که با هدف اسلام هراسی با تکیه بر حرکت های افراطی و متحجرانه از اسلام صورت گرفته برای مشوه کردن نقش آفرینی تمدن نوین اسلامی در نظام بین الملل است و در حال حاضر اقدامات خشونت بار و افراطی داعش در مشوه جلوه دادن چهره اسلام، تمدن نوین اسلامی را با مشکلاتی روبرو کرده است.

وی ادامه داد: تمدن نوین اسلامی بر چند بعد استوار است: اول اخلاق مداری و اخلاق باوری که از اهمیت زیادی برخوردار است. ویژگی دوم عقلانیت، خردورزی و خردباوری، ویژگی سوم: علم گرایی و دانش بنیان بودن و ویژگی چهارم خودباوری و اتکا به ظرفیت های درونی تمدن اسلامی است که با توجه به پیشینیه آن و نقشی که اندیشمندان و صاحب نظران مسلمان در تاریخ تمدن اسلامی داشته اند، می تواند نقش مهمی ایفا کند.

دهشیری در تشریح ویژگی های تمدن غربی اضافه کرد:  تمدن غربی هم دارای ویژگی هایی همچون علم گرایی، فن آوری محوری و برخورداری از نظم و هماهنگی فزاینده و قدرت سیاسی برتر است.

به جای غرب ستیزی باید رویکرد غرب پژوهی اتخاذ گردد و بر هم افزایی تمدن اسلامی و تمدن غربی تاکید شود به این معنا که هر دو تمدن باید نقاط قوت و ظرفیت های مطلوب یکدیگر را بگیرند و بتوانند بر همان اساس به بارورسازی تمدن خویش بپردازند. به همین دلیل رویکرد مختار، هم افزایی فرهنگ هاست که می تواند در شناخت تمدنها از یکدیگر موثر باشد.

وی اضافه کرد: با توجه به ویژگی های این دو تمدن نباید تمدن نوین اسلامی درصدد تقابل با تمدن غرب بربیاید زیرا هر کدام دارای مزیت هایی هستند و تقابل و تعارض منجر به ستیز و مقابله و فرسایش هر دو تمدن می شود. همچنین نباید به غرب گرایی و غرب پذیری و غربزدگی روی آورد زیرا تمدن اسلامی دارای ظرفیت های بالایی است که نباید تحت انقیاد تمدن غربی قرار بگیرد.

لزوم اتخاذ رویکرد غرب پژوهی

عضو هیئت علمی دانشکده روابط بین الملل افزود: به جای غرب ستیزی باید رویکرد غرب پژوهی اتخاذ گردد و بر هم افزایی تمدن اسلامی و تمدن غربی تاکید شود به این معنا که هر دو تمدن باید نقاط قوت و ظرفیت های مطلوب یکدیگر را بگیرند و بتوانند بر همان اساس به بارورسازی تمدن خویش بپردازند. به همین دلیل رویکرد مختار، هم افزایی فرهنگ هاست که می تواند در شناخت تمدنها از یکدیگر موثر باشد.

دهشیری افزود: دو تمدن نباید یکدیگر را به عنوان تمدن های یکپارچه قلمداد کنند. هم تمدن اسلامی متشکل از تمدن های مختلف است و هم تمدن غربی . به همین علت نباید با رویکرد یکسان انگارانه به دو تمدن نگریسته شود بلکه دو تمدن از تمدن های متنوعی تشکیل شده و دارای مشترکاتی هستند. لذا هر تمدن باید بتواند از تنوع فرهنگی به عنوان ظرفیتی برای پیشبرد اهداف و مقاصدش بهره برداری نماید. از این رو، دیدگاه مختار نظریه وحدت در عین کثرت است به نحوی که تمدن ها از چند فرهنگی درونی بهره گیرند در عین آنکه از اراده سیاسی لازم برای اشتراک نظر در موضوعات کلیدی و هویتی برخوردارند.

وی با اشاره به تاثیرگذاری تمدن نوین اسلامی بر نظام سلطه جهانی گفت: تمدن نوین اسلامی باید در وهله نخست به گفت و گوی درون تمدنی بپردازد و دارای صدای واحد باشد اما در حال حاضر کشورهای حاضر در تمدن نوین اسلامی از ظرفیت لازم برای نقش آفرینی و اراده سیاسی برای انجام آن برخوردار نیستند تا بخواهند در صحنه بین المللی در مقابل سلطه جهانی بایستند. در درون تمدن اسلامی کشورهای مختلفی هستند که همچنان با آمریکا سازش می کنند. در صورت داشتن نگاه واقع بینانه، به این نتیجه می رسیم که تمدن اسلامی باید ابتدا به بازسازی خود بپردازد ضمن اینکه، به جای قصد امحای غرب، در صدد تعامل با آن برآید.

غرب دو اقدام برای تضعیف تمدن نوین اسلامی انجام می دهد اول تفرقه افکنی در جهان اسلام و دوم ارائه تصویر خشونت آمیز و متحجر از جهان اسلام. بنابراین اگر بتوانیم وحدت میان کشورهای اسلامی را بر اساس اشتراکاتی که وجود دارد، برقرار کنیم و بتوانیم تصویری عقلانی و پویا را متناسب با جهان مدرن از اسلام ارائه کنیم، تمدن نوین اسلامی این قابلیت را دارا خواهد بود تا به هم آوردی با غرب بپردازد اما این نیازمند اراده ما است در عین آنکه باید بتوانیم به نقاط ضعف خود واقف شویم و بر آن فائق آییم.

دهشیری در ادامه سخنانش گفت: در مقابل، رویکرد غرب هم نباید سلطه جویانه باشد بلکه باید با این نگاه که هر دو تمدن می توانند نکات مثبت خود را به یکدیگر منتقل کنند، نگریسته شود. اما این مهم نیازمند آن است که اول پیش شرط های لازم در درون تمدن نوین اسلامی فراهم شود تا بتواند به تعامل و تبادل همسان و متوازن با غرب بپردازد.

وی در پاسخ به این سوال که تمدن اسلامی در مواجهه با بحران های ناشی از تمدن غرب چه راهکارهایی را می تواند اتخاذ کند، گفت: غرب دو اقدام برای تضعیف تمدن نوین اسلامی انجام می دهد اول تفرقه افکنی در جهان اسلام و دوم ارائه تصویر خشونت آمیز و متحجر از جهان اسلام. بنابراین اگر بتوانیم وحدت میان کشورهای اسلامی را بر اساس اشتراکاتی که وجود دارد، برقرار کنیم و بتوانیم تصویری عقلانی و پویا را متناسب با جهان مدرن از اسلام ارائه کنیم، تمدن نوین اسلامی این قابلیت را دارا خواهد بود تا به هم آوردی با غرب بپردازد اما این نیازمند اراده ما است در عین آنکه باید بتوانیم به نقاط ضعف خود واقف شویم و بر آن فائق آییم.

دهشیری با بیان اینکه بعضی از دولت های مستضعف مسلمان به کشورهای ابرقدرت وابسته هستند، افزود: این دولت ها از اراده مشترکی برای نقش آفرینی مستقل در ایجاد تمدن نوین اسلامی برخوردار نیستند که این امرمی تواند موجب تضعیف اراده مشترک طرفداران تمدن نوین اسلامی مستقل شود و تمدن اسلامی را از درون با شکاف مواجه سازد. این اختلاف و شکاف به دلیل تفاوت سطح بین کشورهای متمول و کشورهای نیازمند به کمک اقتصادی در درون تمدن اسلامی ، در عرصه های سیاسی و اقتصادی رخ می نماید.

وجود اختلاف سطح قدرت های سیاسی و اقتصادی کشورهای جهان اسلام

دانشیار علوم سیاسی دانشکده روابط بین الملل اظهار کرد: آن چه در علوم سیاسی به شوک های نامتقارن در درون تمدن نوین اسلامی تعبیر می شود، باعث می شود که همه کشورهای اسلامی مواضع یکسان در برابر تمدن نوین اسلامی اتخاذ نکنند و به دلیل اختلاف سطح قدرت های سیاسی و اقتصادی کشورهای عضو جهان اسلام  و تمایز ظرفیت های آنان در صورت وارد آمدن شوک های نامتقارن ، هنوز ما شاهد اراده مشترک سیاسی برای نقش آفرینی پویا و ایفای نقش مستقل در سطح بین المللی نیستیم.

دهشیری با بیان اینکه بعضی از کشورهای مسلمان گذشته گرا هستند، گفت: این کشورها بر اختلافاتی که در گذشته وجود داشته همچون اختلاف میان شیعه و سنی، اختلافات مرزی و قومی و فرهنگی باقی مانده تاکید می ورزند. ضمن اینکه با توجه به اینکه قدرت های بزرگ هم سرنوشت و مقدرات بعضی از کشورهای مسلمان را تعیین می کنند از سیاست مستقل و اراده لازم برای همبستگی تمدنی برخوردار نیستند.

بیداری اسلامی بیان گر اراده مردم جهان عرب برای داشتن حق تعیین سرنوشت بدون دخالت قدرت های خارجی  بود. این کشورها نیاز به دموکراسی داشتند البته دموکراسی درون زا و نه وارداتی؛ این کشورها می خواستند به جای تنش به مسالمت روی آورند و متناسب با جهان مدرن و بر مبنای آموزه های بومی متحول شوند.

عدم تحقق اعتماد متقابل بین کشورهای اسلامی

این استاد دانشگاه در ادامه گفت: کشورهای مسلمان بیش از اینکه به یکدیگر اعتماد کنند به قدرت های دیگر اعتماد کرده اند و همین باعث شده که اعتماد متقابل بین کشورهای اسلامی تحقق پیدا نکرده است زیرا دائم بر اختلافاتی که در گذشته داشتند و برخی از آنها هم مصنوعی و ساخته استعمار بوده، استناد می کنند و این وضعیت بر تداوم اختلافات میان کشورهاس اسلامی دامن زده است. در صورتی که کشورهای مسلمان گذشته ها را فراموش کرده و نگاه به آینده داشته باشند می توانند تمدن نوین اسلامی را بازسازی کنند.

وی نقش بیداری اسلامی را در احیای تمدن نوین اسلامی برشمرد و افزود: بیداری اسلامی بیان گر اراده مردم جهان عرب برای داشتن حق تعیین سرنوشت بدون دخالت قدرت های خارجی  بود. این کشورها نیاز به دموکراسی داشتند البته دموکراسی درون زا و نه وارداتی؛ این کشورها می خواستند به جای تنش به مسالمت روی آورند و متناسب با جهان مدرن و بر مبنای آموزه های بومی متحول شوند. اینها شاخص های مثبتی بود که در جریان بیداری اسلامی رخ نمایان کرد و نشان داد که اسلام می تواند منبعی برای نقش آفرینی در جهان اسلام باشد اما به دلیل دخالت های خارجی و هم بی اعتمادی هایی که بین کشورهای اسلامی صورت گرفت، منجر به این شد که گروه پیشین برخوردار از حاکمیت سیاسی در این کشورها قدرت را دوباره به دست گرفتند.

دهشیری گفت: همچنین اسلام گرایان در این کشورها آمادگی لازم را برای به دست گرفتن قدرت نداشتند و هم رهبری لازم برای تداوم بخشی این انقلاب ها را نداشتند. ضمن اینکه دموکراسی وارداتی هم نمی تواند منجر به پیشرفت کشورهای مسلمان شود بلکه دموکراسی باید بومی و از درون جامعه اسلامی برآمده باشد.

اسلام قابلیت ایجاد دموکراسی را دارد

وی در پایان سخنانش بیان کرد: اسلام قابلیت ایجاد دموکراسی را دارد. انقلاب اسلامی هم رویکرد مردم سالاری دینی را مطرح کرد و معتقد است که این رویکرد اختصاص به جامعه تشیع ندارد بلکه متعلق به همه جوامع اسلامی اعم از شیعیان و اهل سنت است به شرط آنکه دیدگاه تحجری و گذشته گرایی در جهان عرب مورد توجه قرار نگیرد بلکه نگاه پویا و مبتنی بر تلفیق و سازگاری اسلام و مدرنیته باشد. با این قرائت از اسلام امکان نقش آفرینی تمدن نوین اسلامی وجود دارد.

انتهای پیام/