طاها عبدالرحمن؛ متفکر اندیشناک امروز و امیدوار به فردای امت

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری ـ تحلیلی طلیعه به نقل از شماره ۲۲ فصلنامه صدرا، هادی بیگی ملک آباد در یادداشتی نوشت: طاها عبدالرحمن در سال ۱۹۴۴ میلادی در شهر الجدیده مغرب به دنیا آمد. الجدیده شهری است در ساحل اقیانوس اطلس که در ۲۰۰ کیلومتری رباط، پایتخت مغرب قرار دارد. او مسلمان و همانند اکثر اهل مغرب، دارای مذهب مالکی است. پدر وی مردی فقیه بود و عبدالرحمن فراگیری مقدمات علوم اسلامی را با وی آغاز کرد. پس از پایان تحصیلات متوسطه به فراگیری فلسفه روی آورد و بخشی از رشد فلسفی خویش را در کشور خود پی گرفت و پس از آن به دانشگاه سوربن فرانسه رفت. او در سوربن دو بار موفق به دریافت مدرک دکتری شد. نخستین دکتری‎اش را در سال ۱۹۷۲ و با رساله‎ای تحت عنوان «زبان و فلسفه؛ بررسی ساخت‎های زبانی هستی‎شناسی» گرفت که تاکنون به عربی انتشار نیافته است. برای بار دوم در سال ۱۹۸۵ و از همان دانشگاه سوربن و با رساله‎ای تحت عنوان «مباحث منطقی استدلال جدلی و طبیعی» دومین مدرک دکترای خویش را دریافت کرد. این رساله نیز همانند رساله قبل تاکنون به عربی منتشر نشده است. عبدالرحمن سپس به مغرب بازگشت و در دانشگاه محمد پنجم شهر رباط به تدریس و تحقیق مشغول شد.

زمینه‎های فکری مهم

عبدالرحمن به گفته خود در ابتدا با دنیای شعر و تجربه‎های شاعرانه میانه داشته و قصایدی می‎سروده که اعجاب اطرافیان را برمی‎انگیخته است. اتفاقی که وی را از دنیای خیال شاعرانه می‎گسلد و او را به‎طور جدی وارد عرصه اندیشه‎ورزی و نظریه‎پردازی می‎کند، شکست اعراب از اسرائیل در سال ۱۹۶۷ است. این اتفاق نه برای طاها عبدالرحمن، که برای بسیاری از اندیشمندان عرب محور تأملات نوینی قرار گرفت و روند اندیشه‎ورزی آنان را دستخوش تحولاتی ساخت. عبدالرحمن این شکست را همچون زلزله‎ای توصیف می‎کند که در میانه تحصیلات دانشگاهی برایش روی می‎دهد. در این اثناست که وی به روش خود در اندیشه و نوشتن بدبین می‎شود و درمی‎یابد که این روش و رویه، آن رویه مطلوبی نیست که وضعیت کنونی امت وی بدان نیاز دارد. این شکست او را وادار می‎سازد که از عقل و عقلانیتی که امت عربی را به شکست کشاند پرسش کند و علت این شکست و هزیمت را در ناکارآمدی کنونی‎ آن عقلانیت جست‎وجو نماید. وی می‎گوید: «در این اثنا بود که مصمم شدم دنیای شعر را واگذاشته و درحالی‎که زبان حالم این بود که امروز شعر و فردا اندیشه، به تأمل و اندیشه روی آوردم». او دراین‎راستا بر آن می‎شود که در پی عقلی باشد که مسلمانان و اعراب را از این شکست‎ها و رخوت‎ها نجات داده، در آستانه پیروزی‎های همه‎جانبه قرار دهد.

آثار و نظریات

در ادامه ضمن معرفی مهم‎ترین آثار طاها عبدالرحمن به شرحی اجمالی از محتوای آنها می‎پردازیم:

۱٫ زبان و فلسفه؛ پژوهشی در ساخت‎های زبانی هستی‎شناسی: این کتاب در مغرب به زبان فرانسوی منتشر شده و پایان‎نامه عبدالرحمن برای گرفتن دکترای اول از دانشگاه سوربن بوده و تاکنون به عربی ترجمه نشده است. این کتاب به بررسی ساخت‎های زبانی هستی‎شناسی می‎پردازد و در این باره به تجربه و اعمال زبانی مترجمان اولیه عرب که فلسفه یونانی را به جهان اسلام منتقل کردند، توجهی ویژه‎ دارد و به رویکرد مشایی فلسفه در جهان اسلام و به‎طور خاص ابن‎رشد و نحوه برخورد آنها با زبان در فلسفه اشاره می‎کند. این اثر زیربنای پروژه فقه فلسفه است. به نظر طاها عبدالرحمن متعاطیان فلسفه در جهان اسلام درباره زبان به خطا رفتند و اندیشه جهانی بودن فلسفه چنان بر اذهان آنان سیطره یافته بود که به سوی ابداع و نوآوری فلسفی سوق نیافتند. این کتاب در سال ۱۹۷۹ چاپ شده است؛

۲٫ منطق و نحو صوری: این کتاب در سال ۱۹۸۳ انتشار یافت و به لحاظ حضور پررنگ مباحث منطقی، زبان‎شناختی و ریاضی با دیگر تألیفات طاها عبدالرحمن متفاوت به نظر می‎رسد؛ هرچند اعتماد اصلی وی در تمامیت پروژه فکری‎اش، بر زبان طبیعی و ظرفیت‎های آن است. این کتاب با تأسی به کتاب ساخت‎های نحوی نوام چامسکی به نگارش در آمده است. چامسکی در این کتاب به موضوع کاربرد ابزارهای صوری و ریاضی در مطالعه پدیده‎های نحوی می‎پردازد و طاها عبدالرحمن نیز این موضوع را برای خواننده عربی و در سیاق زبان عربی پیگیری می‎کند و در پی آن است که اهتمام پژوهشگر عربی را به مطالعات زبان‎شناسی و منطقی جدید مبذول دارد؛

۳٫ قواعد گفت‎وگو و نوسازی علم کلام: این کتاب، اجتهاد طاها عبدالرحمن در نوسازی و متحول ساختن مناظره و علم کلام به‎شمار می‎آید. وی در این کتاب به پدیده گفت‎وگو میان انسان‎ها می‎پردازد و تخاطب را دارای سه کارکرد: رساندن پیام، استدلال و جهت‎دهی می‎داند. به نظر وی این سه کارکرد در فرهنگ عربی در «مناظره» وجود دارد. عبدالرحمن در این کتاب به ساختن مدلی از گفت‎وگو برای انسان می‎پردازد و آن را دارای سه مرتبه «حوار»، «محاوره» و «تحاور» می‎داند. حوار در حوزه نظریه‎های رایج در تحلیل گفتار با نظریه‎های عرضی و یک‎طرفه مناسبت دارد و محاوره با نظریه‎های اعتراضی، و تحاور با نظریه تعارضی همخوان است؛

۴٫ نوسازی روش ارزیابی میراث: طاها عبدالرحمن در این کتاب درباره نحوه مواجهه و بهره‎گیری از میراث نظریه‎پردازی می‎کند. دیدگاه اصلی او در این کتاب این است که نباید میراث را با ابزارهای غیربومی و به‌صورت تجزیه‎ای مطالعه کرد. طرف خطاب وی در این کتاب محمد عابد الجابری اندیشمند هم‎وطن اوست. نگاه جابری به میراث این است که بخشی از آن را بر بخشی دیگر ترجیح می‎دهد و به‎طور خاص میراث حوزه اندلس و غرب اسلامی را می‎پذیرد و از بخش مشرقی میراث اسلامی چشم‎پوشی می‎کند و سر ناسازگاری را با آن در پیش می‎گیرد. عبدالرحمن در این کتاب ضمن تأکید بر اینکه ابزارها و روش خوانش میراث باید اصیل و بومی باشند یا به مقتضای حوزه استعمال اسلامی بومی شوند، نظریه‎ای مبسوط را درباره نحوه بومی‎سازی امور غیربومی مطرح می‎سازد. نگاه وی به میراث برخلاف جابری که تفاضلی بود، نگاهی تکاملی است؛ به‎طوری‎که معتقد است مجموعه میراث اسلامی در کنار هم و با همدیگر یک کل متکامل را پدید می‎آورند؛

۵٫ فقه فلسفه؛ فلسفه و ترجمه: خاستگاه پروژه فقه فلسفه را باید در بحران عدم نوآوری فلسفه عربی جست‎وجو کرد. این پروژه در پی تصحیح نگاه تقلیدی به فلسفه است و در آغاز مسئله ارتباط فلسفه و ترجمه را بررسی می‎کند و به راه‎هایی می‎پردازد که به سبب آنها فلسفه عربی متحول می‎گردد و موانع نوآوری از مسیر آن برداشته می‎شود. عبدالرحمن در این جلد از پروژه فقه فلسفه، پدیده فلسفی را از دیدگاهی علمی بررسی می‎کند و از اسرار آن می‎گوید. وی ضمن برشمردن انواع سه‎گانه ترجمه یعنی ترجمه تحت‎اللفظی (تحصیلی)، مفهومی (توصیلی) و بومی‎شده (تأصیلی)، ترجمه مطلوب را همان ترجمه بومی‎شده می‎داند و در این باره از باب مثال به ترجمه بومی‎شده کوجیتوی معروف دکارتی می‎پردازد و آن را به «أنظر تجد» (نگاه کن می‎یابی) ترجمه می‎کند.

۶٫ زبان و منطق؛ یا زایش عقلی: این کتاب نقش مقدمه و تمهید را برای پروژه فقه فلسفه دارد و مشتمل بر پژوهش‎هایی در حوزه زبان، منطق و فلسفه است و طاها عبدالرحمن در آن می‎کوشد پیوند زبان با منطق و اقتران فلسفه با منطق را نشان دهد. او در این کتاب تجربه شخصی خویش را ارائه می‎دهد که در آن، فهم دانشگاهی را با تلاش فردی جمع کرده است. عبدالرحمن در این کتاب به حوزه‎هایی می‎پردازد که نمایانگر عقل زایشی و جوشنده هستند و با این عقل زایشی می‎کوشد از عقلانیت ایستا و تنگ‎دامنه‎ای که در تفکر ابزاری و تجریدی تبلور می‎یابد، عبور کند. وی دراین‎راستا متوجه زبان طبیعی می‎شود و از جدیدترین یافته‎های علمی حوزه منطق، ریاضی و زبان الهام می‎گیرد؛

۷٫ فقه فلسفه؛ مفهوم و ریشه‎یابی: این کتاب دومین جزء از پروژه فقه فلسفه است. فقه فلسفه علمی است که به پرسش‎هایی درباره فلسفه پاسخ می‎گوید و طبیعی است که جای این پرسش‎ها در خود فلسفه نباشد. موضوع این علم پدیده‎های گفتاری و رفتاری فلسفه است و روش آن یک روش تلفیقی است و از سازوکارهای مختلفی بهره می‎برد و هدف آن رسیدن به توان فلسفه‎ورزی و ابداع فلسفی است. این کتاب درحقیقت در حوزه نظریه‎پردازی برای تولید فلسفه‎ای عربی ارزیابی می‎شود که می‎خواهد اصول و بنیان‎های خود را از زبان بگیرد وبه زبان در فرایند فلسفه‎پردازی توجه خاص نماید. به نظر عبدالرحمن زبان دربردارنده توانایی‎ها و ظرفیت‎های خوبی برای فلسفه‎ورزی است؛

۸٫ پرسش اخلاق؛ مشارکتی در نقد اخلاقی مدرنیته غربی: این کتاب درحقیقت نقد اخلاقی مدرنیته غرب است و طاها عبدالرحمن اساس و بنیان آن را در جمع بین دین واخلاق معرفی می‎کند. طاها عبدالرحمن خود اذعان می‎کند که چنین نقدی بر مدرنیته، در بادی امر مورد انکار و نفی و استبعاد قرار می‎گیرد؛ اما اگر منکران خوب بنگرند، درمی‎یابند که آنچه را در حق دیگران مجاز می‎دانند، در حق خود ممنوع ساخته‎اند و آن اینکه اگر مجاز باشد که امر دینی به وسیله چیزی غیردینی نقد شود، در آن صورت چرا نباید امر غیردینی را به وسیله امر دینی نقد کرد؟! و اگر جایز باشد که اخلاق اسلامی به وسیله مدرنیته سکولار نقد شود و حال‎آنکه از جنس هم نیستند، چه ایرادی دارد که مدرنیته سکولار هم به وسیله اخلاق اسلامی مورد نقد قرار گیرد؟ این کتاب در سال ۲۰۰۰ م جایزه آیسکو را از آن خود ساخت و به‎عنوان کتاب سال جهان اسلام معرفی شد؛

۹٫ مشروعیت تفاوت فلسفه عربی: ادعای اصلی این کتاب این است که فلسفه‎ورزی حق همه ملت‎ها و همه زبان‎هاست و اسطوره فلسفه واحد جهانی بی‎معناست؛ زیرا واقعیت تاریخی تفکر فلسفی این امر را تأیید نمی‎کند و بلکه آنچه در تاریخ یافت می‎شود، تشتت بی‎پایانی میان رویکردها و نحله‎های فلسفی است؛ به‎طوری‎که در یک زمان و در یک جغرافیا چندین رویکرد فلسفی معارض وجود داشته و این پدیده تا دوره معاصر هم ادامه یافته است؛ به‎گونه‎ای‎که برای مثال در فلسفه آلمان از رویکردها و اشخاص متفاوتی سخن گفته می‎شود که سنخیتی با هم ندارند. در یک طرف نیچه قرار دارد و در طرفی هم هگل و امثال وی. فلسفه آلمان با فلسفه انگلستان تفاوت‎های بنیادینی دارد وآن دو با فلسفه فرانسه و امریکا متفاوت‎اند. تلاش طاها عبدالرحمن در این کتاب مصروف ابطال ادعای فلسفه واحد و همچنین تلاش در جهت مقدمه‎چینی برای عرصه فلسفه نوین عربی شده است. او در این کتاب برای نهضت مقاومت در برابر اسرائیل نیز دست به فلسفه‎پردازی می‎زند؛

۱۰٫ مشروعیت تفاوت فکری اسلامی: طاها عبدالرحمن در این کتاب به این مسئله می‎پردازد که امت اسلامی چگونه به مسائل زمانه‎اش پاسخ بگوید؟ این پرسش در ضمن خود، مشروعیت اختلاف فکری را هم دارد و وی در این اثر می‎کوشد با استفاده از توان منطقی روش خویش، بدان بپردازد. وی پاسخ اسلامی به پرسش‎های عصر را دارای دو رکن می‎داند: ۱. ایمان که با نگاه ملکوتی و با تأمل در آیات و نشانه‎های الهی حاصل می‎آید و زیربنای نگاه مُلکی و نظر در پدیده‎ها به منصور رسیدن به علم و تکنولوژی است؛ ۲٫ تخلق، و این امر با تعامل و همکاری با امت‎ها و اشخاص مختلف بر اساس کنش تعارفی (کنش به‌صورت معروف و امر به معروف) تحقق می‎یابد و جوهره ارتباط با همه بشریت است. طاها عبدالرحمن در این کتاب انسان‎شناسی مفصلی را براساس انواع کنش ارائه می‎دهد که زیربنای نظریه عقلانیت نیز به شمار می‎آید؛

۱۱٫ روح مدرنیته؛ مقدمه‎ای بر تأسیس مدرنیته اسلامی: این کتاب ارائه طرحی را که با سؤال الاخلاق آغاز شده بود، پی می‎گیرد و زیرساخت‎های اساسی تأسیس مدرنیته اسلامی را بررسی می‎کند. وی در این کتاب میان «واقعیت تاریخی مدرنیته» و «روح مدرنیته» تفکیک می‎کند و روح آن را مبتنی بر سه اصل رشد، اصل نقد و اصل شمول می‎داند و همه ملت‎ها را در انتساب به این روح، یک‎سان معرفی می‎کند. به نظر وی، روح مدرنیته مِلک تمدن و ملت خاصی نبوده است و همه اقوام و امت‎ها می‎توانند با توجه به اقتضائات فرهنگی و تاریخی خود به این روح تحقق ببخشند. وی تحقق این روح را در مدرنیته غرب، تحققی ناقص می‎داند و در صدد است که به سوی تأسیس و تحقق اسلامی این روح رهسپار شود؛

۱۲٫ مدرنیته و مقاومت: این کتاب در حقیقت امتداد پروژه «الحق العربی فی الاخلاف الفلسفی» است که نوید فلسفه‎ای کاربردی را می‎داد. عبدالرحمن در این کتاب به فلسفه‎پردازی درباره جریان مقاومت و به‎طور خاص حزب‎الله لبنان می‎پردازد و حزب‎الله لبنان را به سبب نحوه رویکردی که در قبال مسائل مهم جهان اسلام پیش گرفته، پیش‎قراول ورود به مدرنیته اسلامی معرفی می‎کند؛

۱۳٫ روح دین: عنوان فرعی این کتاب تا حدودی نگاه اصلی کتاب را تصویر می‎کند: «از تنگنای سکولاریسم به فراخنای ایمان». طاها عبدالرحمن در این کتاب به یک مسئله اساسی انسان معاصر پاسخ می‎گوید و آن رابطه میان دین و سیاست است. وی در این کتاب عقل مؤید را طرف خطاب قرار می‎دهد و از عقلانیت مجرد و تنگناهای آن عبور می‎کند. این کتاب به‎نحوی حاوی نظریه سیاسی عبدالرحمن است. او در این اثر ضمن طرح نظریه ولایت فقیه حضرت امام خمینی(ره) به‎نحوی درصدد ارتقای نظریه برمی‎آید و آن را در قالب «ولایت فقیه تجربی» عرضه می‎کند؛

۱۴٫ پرسش عمل: عبدالرحمن در کتاب سؤال الاخلاق به دنبال آن است که اخلاق را بر عقل مقدم سازد و ماهیت انسان را با اخلاق تعریف کند؛ اما در کتاب سؤال العمل می‎خواهد برای تقدم عمل بر نظر نظریه‎پردازی کند. عبدالرحمن با ابتنا بر همین تقدم عمل بر نظر، به طرح دیدگاه خود درباره رابطه علم و دین می‎پردازد و ضمن ارائه تعاریف مختار خود از علم و دین، به نسبت میان آن دو می‎پردازد و اطوار تعامل آن دو را به لحاظ تاریخی بررسی می‎کند.

اینها برخی از مهم‎ترین نوشته‎های طاها عبدالرحمن است؛ اما وی در سال‎های گذشته دو اثر منتشر کرده که عبارت‎اند از: بؤس الدهرانیه (فقر مادیگری) و سؤال المنهج (پرسش از روش) که متن آنها در اختیار نگارنده نیست.

همچنین عبدالرحمن اخیراً پرداخت فلسفی خود از پدیده خشونت و تروریسم را در کتاب «سؤال العنف» عرضه داشته و در آن به مبارزه فکری با جریان‎های دینی خشونت‎گرا و به‎طور خاص پدیده داعش پرداخته است. این کتاب از معدود نوشته‎ها در این زمینه است که از سوی بزرگان فکری جهان اسلام به رشته تحریر در آمده و این امر، عمق دلبستگی عبدالرحمن را به سرنوشت جهان اسلام نشان می‎دهد.

طاها عبدالرحمن پروژه اصلی خود را یافتن پاسخ‎های اسلامی به پرسش‎های عصر معرفی می‎کند و در این باره ضمن بهره‎گیری از معارف موجود در زیست‎جهان عربی-اسلامی، از دستاورد‎های دنیای جدید نیز استفاده می‎کند. بهره‎گیری وی از دستاوردهای دوران نوین عمدتاً استفاده از بخش روشی آن است و اساساً این امر به تخصص‎های عبدالرحمن و رشته‎های تحصیلی وی بازمی‎گردد که درباره منطق و مسائل آن است. البته وی در صورتی اجازه ورود این معارف غیربومی به درون فرهنگ عربی-اسلامی را می‎دهد که به موجب اقتضائات زبانی، معرفتی و عقیدتی بومی‎سازی شوند. گرایش عبدالرحمن به منطق و به‎کارگیری آن در کوران اندیشه‎ورزی‎اش، ریشه دیگری هم دارد. وی به جریانی از درون سنت اسلامی منتسب است که می‎توان آن را ظاهرگرایی منطقی نامید. ظاهرگرایی همان رویکرد اکثر اشاعره است که خروج از ظاهر متن را روا نمی‎دارند و بُعد منطقی آن به رویکردی برمی‎گردد که با ابن‎تیمیه، ابن‎حزم اندلسی و امثال آنها در جهان اسلام آغاز شد. این رویکرد ضمن طرد میراث یونانی در بخش فلسفه، بخش منطقی آن را به این بخش از آن انتساب می‎دارد و به لحاظ معارف دنیای نوین با رویکرد فلسفه تحلیلی و مطالعات منطقی مرتبط است. وی این دو تأثیرپذیری را مقدمه ارائه نظریات و ارائه پاسخ‎های اسلامی به مسائل معاصر به شمار می‎آورد.

جایگاه عبدالرحمن در میان متفکران معاصر

با نگاهی به پروژه‎ها و اندیشه‎های نیمه دوم قرن بیستم و مقایسه آنها با نیمه اول این قرن متوجه یک تغییر رویکرد می‎شویم و البته این تغییر رویکرد را علاوه‎بر ملاحظه تحولات سیاسی و روند استقلال‎خواهی جوامع عربی-اسلامی که به‎طور خاص در دهه اول نیمه دوم قرن بیستم اتفاق افتاد، باید در حاشیه تطورات معرفتی جهان غرب نیز تفسیر کرد. غرب جدید به دنبال وقوع جنگ‎های دوگانه جهانی و چالش‎های مدرنیته و بحران‎های ناشی از آن در نیمه دوم قرن بیستم، وارد مرحله‎ای از حیات فکری، فرهنگی و سیاسی خود شد که از آن به دوره پسامدرن یاد می‎کنند. با توجه به وضعیت مرکز - پیرامونی عصر حاضر که غرب به اسباب خاصی در مرکز عالم قرار گرفته، می‎توان بازتاب تطورات مرکز را در پیرامون و حواشی به‎خوبی تفسیر کرد.

 روند پاسخ‎ها به پرسش انحطاط و عقب‎ماندگی و نیز مقاومت و یا عدم مقاومت در برابر تحدیات مدرنیته غربی، ما را به تیپ‎شناسی متفکران معاصر عربی- اسلامی رهنمون می‎شود و در یک دسته‎بندی که ناظر به نیمه دوم قرن بیستم است، می‎توان متفکران مسلمان عرب را به سه دسته و رویکرد کلی تقسیم کرد: ۱٫ رویکرد اسلامی، ۲٫ رویکرد مدرن و ۳٫ رویکرد پسامدرن.

در رویکرد اسلامی با انواعی از اندیشه مواجه می‎شویم که علی‎رغم همه تفاوت هایی که دارند، در اصالت دادن به اسلام و آموزه‎هایش مشترک‎اند. در این رویکرد، اسلام به‎عنوان خاستگاه خیزش نگریسته می‎شود و اسباب ترقی در آن جست‎وجو می‎گردد. طاها عبدالرحمن به همراه اندیشمندانی چون محمد عماره، عبدالسلام یاسین، ابویعرب مرزوقی، اسماعیل فاروقی، طاها جابر علوانی، ضیاءالدین سردار و ادریس هانی، به‎رغم اختلافات گسترده‎ای که با هم دارند، در این رویکرد قابل رصد هستند.

در جریان مدرن که باید آن را جریانی در حاشیه علم جهانی جدید ارزیابی کرد، غرب و آموزه‎های جدید آن به‎عنوان خاستگاه توسعه و برون‎رفت از انحطاط مسلمانان لحاظ می‎شود. در این رویکرد، سنت تاریخی باید به‎تدریج و به‎وسیله نظریه‎پردازی‎های الهام‎گرفته از غرب به نفع مدرنیته و ارزش‎هایش خاضع شود و تن به سازگاری با آن بدهد. این جریان همچنان به آرمان علم مدرن که جهان‎شمولی و عینیت‎گرایی و عقلانیت است پایبند مانده است. بیشتر روشن‎فکران غرب‎گرای جهان اسلام در این رویکرد قرار می‎گیرند و کسانی همچون ارکون، جابری و العروی را باید در چارچوب این رویکرد ارزیابی کرد.

در رویکرد پسامدرن، دیگر نشانی از آرمان‎های علم مدرن دیده نمی‎شود. علم از هژمونی مدرن خود تنزل نموده و خاشع شده است و امیدهای پر از شور و شعف مدرن به ناامیدی‎ها و سرخوردگی‎های پسامدرن تبدیل شده و از هر طرف به ناکارآمدی و ناواقع‎نمایی‎های علم و عقل مدرن حمله می‎شود. توجه به زیست‎بوم‎ها و فرهنگ ها و سنت‎های تاریخی غیرغربی از رهاوردهای این رویکرد است که مورد توجه برخی از روشن‎فکران مسلمان هم قرار گرفته است. افرادی همچون علی حرب، عبدالکبیر خطیبی، فتحی التریکی، کمال عبداللطیف، حسن حنفی، نورالدین افایه و عبدالوهاب بوحدیبه را می‎توان در این چارچوب جای داد.

نکته درخور توجه این است که جریان اسلام‎گرا با هرکدام از جریان‎های مدرن و پسامدرن به‌صورت‎های مختلف تعامل داشته و اندیشمندان اسلام‎گرا از دستاوردهای این دو جریان نیز کم‎وبیش استفاده می‎کنند. برخی که باید آنها را انغلاقی دانست، به کمترین تعامل بسنده می‎کنند و برخی که با روی بازتری عمل می‎کنند به تعامل بیشتری می‎اندیشند. طاها عبدالرحمن را باید در شمار کسانی قرار داد که از دستاوردهای روشی دنیای جدید استفاده می‎کنند و برخی از مواضع پست‎مدرن‎ها را درباره فلسفه، مدرنیته، غرب، زبان و… با جرح و تعدیلاتی مورد استفاده قرار می‎دهد و ضمن اصالت دادن به اسلام، و ایمان به حقانیت و خاتمیت آن از این ‎دستاوردها که به موجب نظریه تقریب تداولی خود آنها را بومی‎سازی می‎کند، در خوانش و بازسازی میراث اسلامی بهره می‎برد. ازاین‎رو باید وی را در شمار اسلام‎گرایان انفتاحی ارزیابی نمود.

نگاهی به رشته‎های دانشگاهی وی، یعنی فلسفه زبان و فلسفه منطق و منطق نوشته‎ها و نظریه‎های او این انفتاح آگاهانه را به‎خوبی نشان می‎دهد. عبدالرحمن تأکید دارد که جهان اسلام در دهه‎های پایانی قرن بیستم وارد در بیداری‎ای دینی شده و این بیداری اگر با سندی فکری همراه نباشد، به بیراهه کشانده می‎شود. ازاین‎رو می‎کوشد در پروژه فکری خود به تحقق‎بخشی این سند فکری بکوشد. بااین‎وصف جهت‎گیری کلی پروژه وی و همچنین انتساب جریانی او قابل تحسین است و شاید ازاین‎روست که اندیشه ها و آثار وی به‎طور فزاینده‎ای در جهان اسلام و عالم عربی رواج می‎یابند.

امروزه عبدالرحمن در شمار بارزترین متفکران مسلمان عرب قرار دارد که به‎رغم آشنایی فراوان با غرب و وقوف بر اندیشه‎های فلسفی و معرفتی آن، از سقوط در دام سکولاریسم در امان مانده و ازاین‎جهت وی بسیار متفاوت به نظر می‎رسد. آنچه در جوامع عربی-اسلامی مشاهده می‎شود این است که معمولاً افرادی که با سنت غرب جدید و مفاهیم و دستاوردهای آن اندک آشنایی‎ای پیدا می‎کنند و به این آشنایی اندک هم می‎بالند، عناصر اصلی تفکر غرب مانند سکولاریسم را که بعضاً از کنه آنها نیز بی‎خبرند نصب‎العین خویش قرار می‎دهند و در ترویج آن می‎کوشند. ازاین‎رو جایگاه طاها عبدالرحمن کم‎نظیر به نظر می‎رسد. در این باره باید به اعتراف علی حرب، فیلسوف نقاد لبنانی اشاره کرد که بر معلومات وسیع طاها عبدالرحمن غبطه می‎خورد و وی را متفکری متضلع معرفی می‎کند؛ اما تعجب خود را پنهان نمی‎دارد که چگونه شخصی مانند وی در درون جریان اسلامی باقی مانده است.

عبدالرحمن و علوم انسانی

طاها عبدالرحمن به دنبال تأسیس مدرنیته‎ای برآمده از مبادی و ارزش‎های اخلاقی اسلامی است. وی مدرنیته غرب را صورت ناقصی از مدرنیته مطلوب می‎داند و باور دارد که ظرفیت‎های اسلامی قادرند صورت کامل‎تری از مدرنیته را محقق سازند. وی در این باره مدرنیته را نه یک تحقق غربی که سرمایه‎ای جهانی می‎داند؛ سرمایه‎ای که مبتنی بر نوآوری است و آنچه در غرب اتفاق افتاده یکی از انواع ممکن تحقق‎بخشی به این سرمایه انسانی است.

دراین‎راستا طاها عبدالرحمن علوم انسانی غربی را متناسب با مدرنیته غربی می‎داند و با طرح نظریه تقریب تداولی که درحقیقت سازوکاری دقیق در بومی‎سازی و اسلامی‎سازی است به یک علوم انسانی مبتنی بر مبادی اسلامی می‎اندیشد و در پروژه فکری خود نیز گام‎هایی در این راه بر داشته است.

طاها عبدالرحمن و گفتمان انقلاب اسلامی

طاها عبدالرحمن به لحاظ نظری در درون گفتمان انقلاب اسلامی جای می‎گیرد؛ هرچند به لحاظ عملی رفتار وی با احتیاط‎هایی همراه است. البته این احتیاط و ملاحظه‎کاری را باید به فضای سنگین ضدایرانی‎ای مرتبط دانست که بر جهان عرب حاکم است؛ هرچند وی در مقاطع حساسی این ملاحظات را کنار گذاشته و به‎طور علنی از سیاست‏های بین‎المللی ایران دفاع کرده است. برای مثال وی کتاب الحداثه و المقاومه را در دفاع فلسفی از مقاومت اسلامی و حزب‎الله لبنان نگاشت و حزب‎الله را به سبب شایستگی‎های گفتمانی و رفتاری‎ای که در مقابل اسرائیل دارد، پیشقراول نوآوری و پیشرفت در جهان اسلام معرفی کرد.

وی در کتاب روح الدین نیز به بسط و تقویت نظریه ولایت فقیه امام خمینی پرداخت و هرچند سنی مذهب است، با مبنا قرار دادن نظریه امام خمینی و تحلیل فلسفی و نظری آن به نسخه کامل‎تری از این نظریه با عنوان ولایت فقیه تجربی تمایل یافت. البته او در نظریه خود گاه با نگاه امام(ره) زاویه پیدا می‎کند، لکن به یک معنا نظریه‎اش در راستای تقویت گفتمان ولایت فقیه است.

نکته درخور توجه درباره رویکرد سیاسی طاها عبدالرحمن تأکید وی بر اخلاق فردی به‎مثابه یک نقطه عزیمت است. عبدالرحمن در داوری میان ساختار سیاسی اسلامی و اخلاقمندی فردی، اولویت را به جانب اخلاق و سازندگی فردی می‎دهد و در کنار آن به سیستم سیاسی مطلوب می‎اندیشد. درحقیقت کارکرد اصلی و بنیادین ولی فقیه مورد نظر وی، دستگیری روحی و اخلاقی است و سپس تشکیل نظام سیاسی.

در مجموع بیشتر آثار طاها عبدالرحمن در جهت تقویت جریان اسلامی و گفتمان مقاومت و حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی است. وی به‎شدت مخالف حضور غرب در جهان اسلام، چه در لباس فکر و چه در قامت استعمارگر است.

آثار علمی فوق‎العاده

همه آثار طاها عبدالرحمن نوآورانه و بدیع‎اند. کتاب سؤال الاخلاق وی در سال ۲۰۰۰ در کنار آثار دو نفر از اندیشمندان معاصر به‎طور مشترک کتاب سال جهان اسلام شد. کتاب الحداثه والمقاومه او نیز با اینکه مختصر است، اما به نظر می‎رسد تنها اثر فلسفی در دفاع از مقاومت و حزب‎الله لبنان است؛ اثری بدیع که جای تقدیر دارد. همچنین کتاب تجدید المنهج فی تقویم التراث که شامل دیدگاه وی درباب تقریب تداولی است و به‎نوعی به بومی‎سازی و اسلامی‎سازی برخی از علوم می‎اندیشد نیز درخور تقدیر است.

در کنار این آثار کتاب‎های الحق العربی فی الاختلاف الفلسفی و کتاب دوجلدی فقه الفلسفه نیز شایسته تقدیرند؛ اما بدیع‎ترین اثر وی را باید کتاب روح الحداثه دانست که نظریه‎ای نوین در باب مدرنیته و مقدمه‎ای بر تأسیس مدرنیته اسلامی است.

ظرفیت طرح به‎مثابه یک مرجع فکری

طاها عبدالرحمن نمونه بی‎نظیری از یک متفکر و روشن‎فکر مسلمان معاصر است که اولاً هیچ نسبتی با سکولاریسم ندارد و کاملاً به اصالت‎های اسلامی اولویت می‎دهد، لکن از این کار خود دفاعی فلسفی و فکری می‎کند که از دستاوردهای نوین بهره‎مند است. به‎علاوه شاید او یکی از اندک متفکران نوگرای معاصر باشد که به نقش بی‎بدیل عمل دینی و تأثیر آن در ارتقای عقل باور دارد. ازاین‎جهت تأکید طاها عبدالرحمن بر عمل دینی، قابلیت الگو شدن برای جوانانی را دارد که در فضایی زندگی می‎کنند که همه با بی‎مهری نسبت به عمل دینی برخورد می‎کنند.

عبدالرحمن همواره نشان داده است که حفظ کیان و کلیت امت اسلامی برایش در درجه اول اهمیت قرار داشته و همچنان نیز همین‎گونه است. او نه به جانب افراط گرایش دارد و نه در رخوت خودخواسته و متعارف عالمان مشهور و مورد احترام جوامع اسلامی گرفتار آمده است. زبان چالاک و صرامت منطقی، ابزاری قوی در دست وی در راستای تحقق خواسته امت برتر اسلامی است. وی روزی در دفاع از مقاومت لبنان، فلسفه را به خدمت می‎گیرد و کتاب مدرنیته و مقاومت را می‎نویسد و آن‎گاه که امت را به پدیده افراط و خشونت مبتلا می‎بیند، کتاب پرسش خشونت را می‎نگارد و آن‎گاه که رقابت نیرنگ‎آلود برخی از علمای اهل سنت بر سر نظریه سیاسی را مشاهده می‎کند، کتاب روح دین را عرضه می‎کند. این همه نشان می‎دهد که عبدالرحمن به‎رغم انتقاداتی که بر او وارد است، همچنان نمونه بی‎نظیری از یک متفکر دغدغه‎مند اخلاق گرا و دین‎مدار است که التفات به او هم برای جهان اهل سنت و هم برای فضای زندگی خاص اهل تشیع در روزگار کنونی، مغتنم است.