نقدِ نقد(در پرتو ایضاح مفهومی نظریه علم دینی آیت‌الله جوادی‌آملی)

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری ـ تحلیلی طلیعه، حمید پارسانیا، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در شماره ۷۰ و ۷۱ فصلنامه انتقادی – نظری علوم انسانی کتاب نقد، مصاحبه ای در پرتو ایضاح مفهومی نظریه علم دینی آیت الله جوادی آملی داشته و درآن به موضوع نقد نقد پرداخته است که در بخشی از آن در ادامه می آید:
پیرامون نظریه حضرت آیت الله جوادی آملی سوال‌ها و ابهام هایی وجود دارد که در دو محور دین شناختی و معرفت شناختی قابل بیان است. پرسش نخست را از تعریف دین آغاز می کنیم:
آیت الله جوادی آملی در نوشته ها، بیانات و کتب مختلف‌شان دین را به دو گونه تعریف کرده‌اند؛ برای نمونه در کتاب منزلت عقل در هندسه معرفت دینی دین را بیشتر ناظر به اراده تشریعی خداوند دانسته اند؛ مجموعه ای از عقاید، احکام، قوانین و اصول اخلاقی که در راستای هدایت فردی و اجتماعی انسان به کار گرفته می شود؛ اما در برخی از سخنرانی ها و کتاب های دیگر بحث اراده تکوینی خداوند هم به شکلی در تعریف دین و دینی بودن دخیل شده است؛ از این رو به نظر می رسد در آغاز، به این بحث پرداخته شود که تعریف دین از منظر حضرت استاد چیست؟ آیا دین فقط شامل اراده تشریعی خداوند می گردد یا اعم از اراده تشریعی و تکوینی است؟
اول، تبیین مفاهیم پایه
۱. دین
بسم الله الرحمن الرحیم، حضرت استاد جوادی آملی تعریف های متعددی از دین بیان کرده اند؛ یک تعریف که در کتاب شریعت در آینه معرفت آمده است، تعریفی است که در آثار علامه طباطبایی هم وجود دارد.
برخی دیگر از علما هم این تعریف را بیان کرده اند که بر اساس آن، دین مجموعه ای از اعمال، اخلاق و عقاید است. در تعریف دیگری که اشاره کردید «دین عبارت است از اراده تشریعی خداوند»، باید توجه داشت که این دو معنا، عدول از یکی به دیگری نیست؛ چراکه تعریف دین تعریف به جنس و فصل نیست، بلکه از نوع تعریف به رسم است و تعریف به رسم تعریف از طریق لوازم است و دین دارای لوازم مختلف و متعدد است. دین پدیده ای مربوط به حوزه حیات انسانی است. وقتی گفته می شود مجموعه اعمال، رفتار، عقاید و اخلاق ہر مسحور انسان، منظور عمل، اخلاق و رفتار انسانی است.
اراده تشریعی خداوند هم بر مدار رفتار انسان است. انسان موجودی مختار مرید است؟ به همین دلیل مسئول است. انسان در مقابل اراده و اختیار، مسئولیت دارد. مسئولیت، اراده، اختیار قدرت عصیان در حوزه حیات انسانی است.
۱ – ۱. نسبت میان اراده تشریعی و تکوینی خداوند
هر آنچه در متن عالم (عالم کون) وجود دارد، بر اساس توحیدی افعالی، فعل خدا بوده و خارج از اراده خداوند نیست. در حوزه حیات انسانی، اراده الهی از مسیر اراده انسان می گذرد؛ یعنی خداوند موجود مختاری آفریده است و اگر انسان با اختیار خود کاری می کند، از حوزه اراده و اختیار خداوند خارج نشده است.
انسان موجود مستقلی نیست که در اراده، فعل و کار خود بی نیاز از خدا باشد. انسان به حسب ذات خود، مخلوق و معلول اسست و فعل او هم مخلوق و معلول خداست؛ از این رو درست است که انسان کار خود را با اراده خود انجام می دهد؛ اما خود و اراده اش بیرون از حوزه اراده خداوند نیست؛ همانطور که بقیه عالم بیرون از اراده خدا نیست.
ما چیزی در عالم نداریم که فعل الله نباشد: (وما تشماوون الا آن یشاء الله) (انسان: ۳۰)، در این آیه نه تنها مشیت و اراده انسان نفی نشده است؛ بلکه در طول مشیت و اراده الهی لحاظ شده است.
چگونگی نسبت مشیت انسان و خدا، ازجمله بحث‌های جدی کلامی، فلسفی و عرفانی است که فعلا قصد ورود به این مسئله را نداریم. البته اینکه اختیار و اراده فقط مربوط به انسان باشد یابرخی از موجودات قادرت عصیان دارند، محل بحث و گفتگوست.

علاقه مندان می توانند متن کامل این مصاحبه را در اینجا ملاحظه کنند.

انتهای پیام/