«نگاه معماری معاصر ایران به مسجد»

به گزارش طلیعه؛  نهمین نشست خدایخانه با موضوع نگاه معماری معاصر ایران به مسجد و معنا و مفهوم آن روز دوشنبه ۱۴ مهر با حضور اساتید و دانشجویان رشته های مختلف معماری، علوم انسانی و تاریخ در مؤسسه‌ی اشراق برگزار شد .

ابوالفضل جعفرپور، فارغ اتحصیل معماری دانشگاه تهران به ارائه گزارشی کامل از روند تاریخی معماری ایران در دوره معاصر با تأکید بر نگاه ادوار مختلف به موضوع مساجد و معماری آن پرداخت .

جعفرپور در ابتدای این نشست، روند طرح ریزی مساجد ایران را روندی پر فراز و نشیب در طول تاریخ معماری معاصر بیان و تقسیم بندی ادوار تاریخ معماری معاصر ایران را بر اساس تغییر رویکرد هنرمندان و معماران و کارفرمایان مساجد تشریح کرد.

وی با تقسیم بندی کلی تاریخ معماری معاصر ایران از زمان قاجاریه، پهلوی اول و دوم، معماری پس از انقلاب اسلامی ایران و زمان فعلی، به تشریح نگاه هنرمندان و معماران هر دوره، رویکرد کارفرمایان و عوامل فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مؤثر بر معماری هر یک از دوره های تاریخ معاصر ایران پرداخت.

جعفرپور در بحث معماری دوره قاجار اظهار کرد: دوره قاجار و معماری این دوره ایران را می توان با نگاه یک روند تدریجی و پیوسته نگریست که در دو بازه زمانی، تغییر گرایش به سوی غرب در حوزه های مختلف از جمله معماری رخ می دهد.

دوره‌ی اول سلسله‌ی حکومتی قاجار، که از زمان آقا محمد خان تا محمدشاه قاجار ادامه دارد، نوع نگاه معماران به ابنیه، بر اساس آموخته ها و تجارب ارزشمندان دوره های پیش از قاجار و بخصوص معماری سبک اصفهان است و بسیاری از مساجد، منازل مسکونی و دیگر بناهای عمومی به سبک سنّتی و با رویکرد درون‌زا طراحی و بنا می شوند. از نمونه‌های شاخص این دوره، حرم مطهر حضرت معصومه (س) می باشد که با نگاه سنّتی و براساس طرح های موجود گذشته ساخته شد.

دوره‌ی دوم قاجار که با آغاز سلطنت ناصرالدین شاه قاجار همراه است را می توان آغاز روند گرایش به سبک معماری غربی و سرآغازی مدرنیته ایران محسوب کرد. عوامل گسترده ای از جمله سفرهای مکرر شاهان و شاهزادگان و به تبع آن هنرمندان و معماران به کشورهای اروپایی، آغاز روابط گسترده ایران با غرب، آمد و شد هیأت های اروپایی و حضور معماران اروپایی در ایران و همچنین دگرگونی های کلی در نظام اقتصادی و صنعتی جهان، در شکل گیری نوعی خودباختگی فرهنگی و شیفتگی افراطی به معماری غرب و ایجاد معماری و شهرسازی نوین در پایتخت ایران تأثیر بسزا داشت. در این دوره تهران با تغییرات تدریجی در حوزه شهری مواجه شد. تغییرات در هویت محلات، خیابان ها و میادین و تغییرمحدوده‌ی شهر، همچنین شکل گیری معماری کارت پستالی این دوره که به واسطه درخواست شاهان سفر کرده به غرب از معماران مبنی بر ساخت بنا با شکل و شمایل آن‌چه در غرب مشاهده نمودند، تأثیر نسبی بر رفتارهای اجتماعی مردم داشت و تهران ناصری بستر نوآوری های کلبدی و فضایی دوره‌ی دوم قاجار شد. این روند نیز پس از مدتی به دیگر شهرهای ایران سرایت کرد و معماری و شهرسازی غنی ایران که در گذشته بر مبنای اصول اسلام طرح ریزی شده بود با چالشی جدی مواجه شد.

جعفرپور در ادامه به این نکته اشاره کرد که معماری دوره‌ی قاجاریه و تغییرات آن، بیش از هر چیز، معماری خانه های ایرانی را تحت تأثیر قرار داد و قصرسازی و کاخ سازی در این دوره رواج گسترده یافت. معماری بناهای سکونتی قاجاریه علاوه بر تغییرات گسترده در شکل و فرم، متحمل تغییراتی نیز در مصالح مورد استفاده در بناها، نوع ساخت، پیرایه ها و تزئینات گشت که در بسیاری از موارد با آنچه ما معماری ایران می نامیم، تفاوت بسیار داشت.

وی در خصوص معماری بناهای مذهبی و به خصوص مساجد در دوره ی دوم قاجار گفت: معماری مساجد ایران که در دوره ی صفویه اوج شکوه خود را تجربه کرده بود، با توجه به تغییرات گسترده در معماری قاجار، دستخوش تغییرات نسبی شد. در این دوره و به خصوص در تهران ناصری، با شروع بلندمرتبه سازی و افزایش ارتفاع ساختمان ها و همچنین ساخت برج ها و کلاه فرنگی، حضور مناره ها و گلدسته ها به عنوان یک نشانه‌ای شناخته شده شهری کمرنگ شد. در دوره‌ی قاجاریه مساجد کمتری نسبت به گذشته ساخته شد که البته نمونه های ارزنده ای از مساجد نیز در این دوره شکل می گیرد که می توان به مسجد سپهسالار تهران، مسجد مدرسه آقابزرگ کاشان، مسجد بازار تهران اشاره کرد.

ابوالفضل جعفرپور در ادامه به تشریح وضعیت معماری ایران در سال ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰ تحت عنوان پهلوی اول و از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۶ با عنوان پهلوی دوم پرداخت.

وی در خصوص معماری پهلوی اول عنوان کرد: پهلوی اول که با آغاز حکومت رضاشاه بر ایران همراه بود را می توان دوره ملی گرایی و ضدیت با اسلام در زمینه های مختلف نام نهاد، در معماری این دوره سبک های مختلفی از جمله سبک اواخر قاجار، سبک مدرن و سبک ملّی را مشاهده می کنیم که سبک ملّی حضور بسیار پررنگ در معماری داشت، سبکی تلفیقی از نیوکلاسیک اروپایی و به خصوص معماری فاشیستی و آلمانی که در ترکیب با عناصر و نشانه های ایران باستان به خصوص معماری ساسانی و هخامنشی جلوه گر می شود. این سبک از معماری توسط معماران تحصیل‌کرده ایرانی در غرب که به ایران بازگشته بودند و همچنین تنی چند از معماران اروپایی در ایران حمایت می شد و البته پشتوانه مادّی حکومت رضاشاه نیز در ترویج این سبک از معماری تأثیر فراوان داشت.

در حوزه‌ی معماری مذهبی ایران نیز با توجه به رویکرد رضاشاه در ضدیت با اسلام و سنت ایران و اقدامات گسترده ضد دینی وی از جمله دستور کشف حجاب، بیرون راندن گسترده‌ی روحانیون از امورات نظارتی و محدودکردن مراسم مذهبی و عزاداری و همچنین به توپ بستن مسجد گوهرشاد، معماری مساجد با شکوه ایران به حاشیه رفت و این دوره، مساجد و ابنیه مذهبی دوران مهجوریت و فترت را سپری کردند.

در دوره پهلوی دوم نیز تحت تأثیر معماران فارغ التحصیل ایرانی و به واسطه حضور گسترده معماران اروپایی در پست های دولتی و شرکت های ایرانی، معماری شبه مدرنسیتی تحت عنوان سبک مدرن در ایران ورود پیدا کرد و با رویکرد بوم گرایی که توسط نظریه پردازان و منتقدان این دوره ترکیب شد که نوعی معماری مدرن با ظاهر بومی و ایرانی را به خود گرفت که بعضا آثار ارزشمندی در این دوره توسط نسل اول و دوم معماران معاصر دانشگاهی پدیدار شد.

در این دوره، با توجه به حضور پررنگ برخورد مدرن با معماری، در حوزه معماری مساجد ایرانی نیز گرایش به طراحی به سبک مدرن دیده می شود که از اولین نمونه های مساجد مدرن ایران، مسجد دانشگاه تهران و مسجد الجواد تهران به چشم می خورد. البته در این دوران نیز معمارانی همچون لُرزاده به ساخت مساجد سنتی بر اساس معماری سنّتی ایران می پرداختند.

پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۵۷، با توجه به تغییر اساسی نگرش جمهوری اسلامی ایران نسبت به گذشته و استقرار نظام دینی و بر مبنای قوانین اسلامی، توجه به اسلام و مراسم مذهبی و دینی و نیز کمبود شدید سرانه‌ی فضا جهت برگزاری مراسم دینی برای جمعیت مسلمان ایران که ناشی از عدم توجه حکومت های گذشته نسبت به این امر بوده است، موجب تسریع در روند ساخت مساجد شد.

سرعت در ساخت و تعدد ساخت و سازها، موجب بی توجهی سازندگان نسبت به بکارگیری طرح مناسب در طراحی مسجد و نگاهی صرفا عملکردی به مسجد شد. مساجد در شهرها و روستاها به یک صورت و با رویکرد مشابه احداث می شد و فضایی بود جهت برپایی نماز، این روند در دهه ی ۶۰ تا اواسط دهه ی ۷۰ ادامه داشت. پس از این دوران، در دو دهه اخیر فضاهایی با عملکردهای جدید که تا کنون در مساجد سنتی ایران وجود نداشت به فضای مساجد اضافه شد و مساجد به عنوان فضاهایی چندعملکردی مطرح شدند. گاها عملکردهایی آنچنان جلب توجه می کنند که مسجد را به عنوان فضایی برای عبادت به حاشیه می برد.

ابوالفضل جعفرپور در پایان گزارش خود، عنوان کرد، در سال های اخیر، با توجه به رشد گسترده‌ی شرکت های معماری کوچک و بزرگ، رواج برگزاری مسابقات معماری در زمینه های مختلف از جمله طراحی برای مراکز مذهبی و به خصوص مسجد، روند رو به رشد معماری ژورنالیسم و گونه ای معماری کارت پستالی در دوره نوین، حضور پررنگ دانشجویان در زمره‌ی شرکت کنندگان در مسابقات معماری و با توجه به نتایج به دست آمده از محصول خروجی این مسابقات و شرکت ها، شاهد گونه ای کج فهمی و انحراف از مسیر طراحی و ساخت مسجد هستیم. در دوره ای که هر فرد اجازه ورود به حوزه طراحی مسجد را دارد و حتی افرادی غیر مسلمان، چه در ایران و چه آن سوی مرزها با مطالعات سطحی اقدام به طراحی فرمالیستی و ساختارشکنانه بر اساس فهم خود از عبادت مسلمانان و مفهوم مسجد می کنند، مطالعه عمیق و جامع در بحث معنا و مفهوم عبادت و مسجد و معماری مهم ترین کانون ترویج اسلام در جامعه، توسط جامعه طراحان و معماران و مدیران دست اندرکار حوزه شهری و تمامی افراد مؤثر در این امر ضروری به نظر می رسد و امید است با ادامه‌ی روند مطالعات و نقد و بررسی اصولی و دقیق در باب بازخوانی مفهوم مسجد و نیز بازنگری در روند طراحی و ساخت توسط نهادهای مربوطه، شاهد ساخت مساجد بر اساس اصول و قوانین متبنی بر اسلام ناب محمدی و اصول فقه اسلامی و مفاهیم با ارزش های سنّت ایرانی باشیم .